Qendrat historike të Prizrenit dhe Gjakovës janë pasuri kombëtare me vlerë të paçmuar. Ndërhyrja në to kërkon përgjegjësi të veçantë — si nga ana e arkitektit ashtu dhe e pronarit.

**Principi bazë: autenticiteti nëpërmjet dialogut, jo imitim.**

Kur projektuam Restorant Liburnia në Prizren (ish-shtëpi otomane e shek. XIX), vendosëm nga fillimi një rregull: asgjë e re nuk duhet të imitojë të vjetrën. Mobilet moderne kanë gjuhë të qartë kontemporane, ndriçimi është minimalist, por strukturat historike (tavanet prej druri lisit, muret e gurit, oxhaku qendror) janë restauruar me teknika tradicionale.

**Sfidat ligjore dhe teknike:**

- Çdo ndërhyrje në zonat e mbrojtura kërkon pëlqim nga Ministria e Kulturës dhe Instituti për Mbrojtjen e Monumenteve (IMM). Afati: 45-90 ditë, shpesh më shumë.
- Materialet duhet të jenë tradicionale ose kompatibile. Nuk lejohet beton i ri në fasadë, dritare PVC, apo çati metalike.
- Teknikat e ndërtimit duhen dokumentuar me fotografi detaje në çdo fazë.

**Ekipet lokale si çelësi i suksesit.**

Gjatë projektit në Gjakovë, 80% e punës së gurit u bë nga mjeshtra lokalë — burra mbi 55 vjeç që kanë mësuar teknikën nga baballarët e tyre. Kjo njohuri nuk gjendet në libra; ekziston vetëm në duart e tyre. Ne si studio e kemi obligim ta mbështesim këtë traditë, jo vetëm për kualitetin e punës, por për të mos e humbur fare.

**Kostot realiste (2026):**

Rindërtim i kujdesshëm i një objekti 200 m² në zonë të mbrojtur: 1.200-2.000 €/m² (krahasuar me 600-900 €/m² për ndërtim të ri të zakonshëm). Por rezultati është i pazëvendësueshëm.

**Përfitimet:**

- Vlera e pronës: zonat historike të rigjeneruara rriten me 40-80% në vlerë në 5 vjet
- Turizmi kulturor: Prizreni pret mbi 250.000 vizitorë në vit — objektet e restauruara bëhen destinacione
- Mbështetje nga donatorët: BE-ja, UNESCO dhe fondacione private financojnë rigjenerimin e objekteve me vlerë historike

Në KOMPAS besojmë se arkitektura më e mirë nuk është ajo që bie në sy — por ajo që bashkëjeton me kohën.